Küçülen paket, aynı fiyat: gizli zammı nasıl fark edersin?

Bir gün en sevdiğin bisküvi paketini açıyorsun ve içinden daha az bisküvi çıkıyor gibi geliyor. Paket aynı görünüyor, fiyat aynı. Ama arkadaki gramaj 150 g’dan 125 g’a inmiş. Bu durumun bir adı var: İngilizcede “shrinkflation”, Türkçede çoğu zaman “gizli zam” ya da “küçülen paket” diye anılıyor.

Shrinkflation nedir?

Ürünün fiyatı aynı kalırken ya da çok az değişirken paketteki miktarın azalmasıdır. Sonuç, birim başına fiyatın artmasıdır. Yani zam vardır ama etikette görünmez.

Bu yöntem fark edilmesi zor olduğu için etkilidir:

• Etiket fiyatı aynı kaldığı için “fiyat değişmedi” algısı oluşur.
• Paket tasarımı çoğu zaman aynı ya da çok benzer kalır.
• Gramaj küçük puntoyla yazılır ve kimse her alışverişte onu okumaz.
• Bazen ürünün tarifi de değişir; bu ayrı bir konu ama fark edilmesi daha da zordur.

Örnek: aynı fiyat, daha az ürün

Bir bisküvi düşünelim:

Tarih	Paket	Fiyat	Kg başına
Mart	150 g	30,00 TL	200,00 TL
Haziran	150 g	32,50 TL	216,67 TL
Eylül	125 g	32,50 TL	260,00 TL

Haziran’da açık bir zam var: etiket 30,00 TL’den 32,50 TL’ye çıkmış, kilogram fiyatı %8,3 artmış. Eylül’de etiket değişmemiş, ama gramaj düştüğü için kilogram fiyatı bir anda %20 daha yükselmiş. Marttan Eylül’e toplam artış %30. Etikete bakan biri ise sadece 2,50 TL’lik bir değişiklik görür.

Neden etiket fiyatı yetmez?

Fiyatları “paket başına” takip edersen shrinkflation görünmez kalır. Çünkü karşılaştırdığın şey değişmiştir: bugünkü paket, dünkü paketle aynı ürün değildir.

Bunu görmenin tek güvenilir yolu birim fiyat üzerinden takip etmektir:

• Katı ürünlerde kilogram başına,
• Sıvılarda litre başına,
• Sayılan ürünlerde (peçete, kapsül, rulo) adet başına.

Paket fiyatı yatay giderken birim fiyat çizgisi yukarı doğru sıçrıyorsa, paket küçülmüş demektir.

Nerelerde sık görülür?

Shrinkflation’ın kesin olarak hangi ürünlerde ne sıklıkta olduğunu söyleyecek bir veri sunmuyoruz; ama paketli ürünlerde gramaj değişikliğine dikkat etmeye değer:

• Atıştırmalıklar, bisküviler, çikolatalar
• Kahve, çay
• Deterjan, şampuan, sıvı sabun
• Peçete, tuvalet kâğıdı, ıslak mendil (yaprak ya da adet sayısı)
• Dondurma, yoğurt gibi kap içindeki ürünler

Adet bazlı ürünlerde yöntem bazen farklıdır: aynı paketteki rulo sayısı aynı kalır ama her rulodaki yaprak sayısı azalır. Bunu yakalamak için paketin üstündeki miktara bakmak gerekir.

Kendi fişlerinden nasıl yakalarsın?

Fişler genellikle ürün adının içinde gramajı da yazar (“BISKUVI 150G”, “KAHVE 450 GR”). Bu bilgiyi düzenli olarak kaydedersen:

1. Aynı ürünün farklı tarihlerdeki satırlarını yan yana koyarsın.
2. Her satırın birim fiyatını hesaplarsın.
3. Birim fiyattaki sıçramalara bakarsın; özellikle etiket fiyatının değişmediği yerlerde.

Bunu elle yapmak zor, çünkü aynı ürün farklı fişlerde farklı yazılabilir ve gramaj değiştiğinde ürün adı da biraz değişir. Bu durumda “eski paket” ile “yeni paket”in aynı ürün olarak takip edilmesi gerekir. Bu eşleştirmenin nasıl çalıştığını ürün eşleştirme yazısında anlattık.

Raf etiketi neden yetmeyebilir?

Bazı mağazalar raf etiketinde birim fiyatı da gösterir. Bu, o anki karşılaştırma için çok faydalıdır. Ama raf etiketi sana sadece bugünü söyler; ürünün üç ay önce kaç gram olduğunu ve kilogram fiyatının ne olduğunu hatırlamaz. Shrinkflation zamanla ilgili bir olgudur. Onu yakalamak için kendi kayıtlarına ihtiyacın var: aynı ürünün eski ve yeni birim fiyatı yan yana.

Bir de indirim meselesi var. Paket küçüldüğü dönemde ürün kampanyadaysa, düşük ödenen fiyat küçülmeyi gizleyebilir. Bu yüzden raf birim fiyatı ile ödenen birim fiyatı ayrı ayrı izlemek işe yarar.

Ne yapabilirsin?

Shrinkflation’ı fark etmek sana birkaç seçenek verir:

• Alternatife bak: Aynı kategoride paketi küçülmemiş başka bir marka olabilir.
• Paket boyunu değiştir: Bazen büyük paketin birim fiyatı hâlâ makuldür; hesapla.
• Kampanyayı bekle: Sık aldığın bir üründe indirim dönemlerini takip etmek işe yarayabilir.
• Kendi enflasyonunu doğru ölç: Paket küçülmesi, sepetinin gerçekte ne kadar pahalandığını etkiler. Kişisel sepet endeksi birim fiyatlar üzerinden hesaplandığında bu etki de görünür.

Tasarruf küçülen paketi nasıl gösterir?

Tasarruf her fiş satırının miktarını ve birimini okur, fiyatı kilogram, litre ya da adet başına çevirir ve aynı ürünün geçmişini ürün sayfasında grafikle gösterir. Paket küçülüp fiyat aynı kaldığında birim fiyat çizgisi bunu açıkça ortaya koyar. Kaydettiğin her fişten sonra fiyatı artan ve düşen ürünler kart olarak karşına çıkar. Uygulamayı Tasarruf ana sayfasından indirebilirsin.